Bxdty

Formulo 1
Nick Heidfeld kaj Nico Rosberg dum Grand Prix de Aŭstralio 2008
Disciplinoj
Monda ĉampionado de pilotoj Pokoalo de konstruistoj
Kulminaj konkursoj
Monda ĉampionado	ekde la jaro 1950
Pokalo de konstruistoj	ekde la jaro 1958
Internacia federacio
Nomo:	Internacia aŭtomobila federacio
Fondita:	1904
TTT:	www.formula1.com
Rilataj paĝoj
Kategorio:Formulo Unu
v • d • r

Formulo 1 (F1) estas konkursa kategorio en la regularo de FIA (Fédération Internationale de l'Automobile).
Formulo Unu aŭ Grand-Premia aŭto-kurado estas laŭ multaj la pinto de aŭtosporto kaj ĉiukaze estas la plej altkosta sporto en la mondo. Ĝi konsistas el serio da (nun 19) konkursoj en kurejoj sur ordinaraj stratoj kaj specialaj aŭto-konkursejoj. Kvankam la centro de Formulo Unu estas sendube Eŭropo, kuradoj okazas ankaŭ en Ameriko, Azio kaj Aŭstralio.

Historio |

En sia historio, la serio evoluis el antaŭmilitaj Eŭropaj Grand-Premiaj kuradoj en la 1930aj jaroj. Reviviĝis aŭtosporto post la dua mondmilito, kaj tiam oni formaligis la ĉampionadon en 1950. Reguloj ŝanĝiĝis multe kiel ankaŭ pliboniĝis aŭto-teĥnologio, je la enkonduko de `flugiloj' kaj aerodinamika grund-efiko en la malfruaj 1970aj, kaj tiam en la 1980aj, la epoko de turbo-motoroj, kiam kuradis la plej forta aŭto-ligo de iam.

La malfruajn 1980ajn aperis multspecaj elektronikaj helpiloj, por ke stiristoj (de kelkaj nomataj "pilotoj") pli bone regu siajn trememajn maŝinojn, interalie aktivaj risortoj, nekrampaj bremsoj kaj tiro-stabiligo. Iujn evoluaĵojn inspiris modernaj strat-aŭtoj, kaj reciproke iuj, ekzemple aktivaj risortoj, inventiĝis por konkursoj kaj poste havebliĝis ĉe publiko. Ĉiukaze, spektantoj perceptis ke la evoluaĵoj neniigis la neceson por pilota kapablo kaj tial do en 1994 la F1-grupo devigis nature aerumitajn motorojn kaj forigis multe da helpiloj. Iom post iom kelkaj revenis je la konstato ke la teamoj malobeas la regulojn.

Nunaj reguloj de Formulo Unu postulas ke la aŭtojn konstruu la teamoj mem. La reguloj unikas en Formulo Unu. Ili postulas ke la aŭtojn drivu 3-litraj, normale aerumitaj motoroj. Ĉiuj aŭtoj havas motoron V-8, situanta inter la piloto kaj la malantaŭa akso, tipe havanta 800-ĉevalan povon. La aŭtoj, samkiel en la plimulto da klasoj de eksterarad-aŭtoj, havas grandajn flugilojn kiuj premas la aŭton al la strato, La subaĵo estas ebena, malkiel en antaŭaj epokoj, kiam invertita aerofolio kreis sub la aŭto spacon da malalta premo, por efike suĉi la aŭton al la strato. La aŭtoj konstruiĝas el miksaĵo de karba fibro kaj similaj malpezegaj (kaj multege altkostaj) materialoj, kun minimuma seka pezo de 500 kilogramoj. Laŭ regulo, la pneŭoj havas minimume tri sulkojn por malrapidigi la aŭtojn. (Glata pneŭo, sen sulkoj, plej bonus en sekaj kondiĉoj). La brulaĵon speciale rafinas la grandaj benzinaj korporacioj. Bremsoj estas karbo-fibraj diskoj. La aŭtoj estas arkitektitaj por minimuma pezo, kaj sekve, post la fino de la kurado estas esence forĵetindaj. Ferdinand Porsche diris, ke optimuma konkurs-aŭto disfalas ĉe la celo – alie ĝi havis nenecese fortan konstruon.

En pasintaj jaroj, troaĵo da aŭtoj venis por konkursi en F1, kaj teamoj devas meriti antaŭe por havi sian lokon sur la krado. Nun, la kostoj estas tiom altaj kaj la ebleco ne kuri ne plu estas praktika, tial do la organizaĵo kiu prizorgas la ĉampionadon (FOCA), vendas al teamoj la rajton konkursi en F1-kuradoj. Ĉiu teamo kurigas meze du aŭtojn en ĉiu kurado.

Kuradoj |

aŭto McLaren de David Coulthard, dum la granda premio de Kanado en Montrealo en 1998

Semajnfino de kurado komenciĝas kutime vendredon, per libera praktiko dum kiu la pilotoj lernos la kurejon, kaj la teamoj eksperimentas pri la aŭtoj kaj determinas la plej bonajn aranĝojn por tiu kurejo. Meritado, por determini la ordon de la aŭtoj por la krado, okazas kutime sabaton. La pilotoj dum unu horo provas fari plej rapidan ĉirkaŭon, kaj la ordon oni fiksas laŭ ĉies plej rapidan ĉirkaŭiron. Okazas dum la semajnfino kuradoj en aliaj aŭtoklasoj por distri la spektantojn.

La kurado mem, kutime okazanta dimanĉan posttagmezon, komenciĝas per praktika ĉirkaŭo, post kiu la aŭtoj kuniĝas sur la "krado" laŭ la ordo en kiu ili meritis. Ili ekas je la komenc-signo situanta super la komenc-fina linio kaj konsistanta el kvin lumoj. Ĉiu brilas unu sekundon kaj ĉiuj malheliĝas, je kiam komenciĝas la kurado. La plimulto da kuradoj distancas 300 kilometrojn, kaj daŭras ne pli ol 2 horojn. Pilotoj haltas por freŝaj pneŭoj minimume unu fojon, kaj eble du aŭ tri fojojn. Decidi kiam halti kompare kun aliaj aŭtoj estas gravege - se kuranta piloto sekvas antaŭan aŭton kaj ne povas pasi, tiu eble haltus pli frue esperante ke kiam ili rekurados, ili povus kuri kiom eble plej rapide en libera aero, kaj tiel do povis pasi aliajn haltantajn aŭtojn.

Poentojn gajnas la pilotoj kaj teamoj ekskluzive pro ties rango en iu kurado. La gajninto ricevas 25 poentojn, duarangulo 18 poentojn, triarangulo 15, kvara 12, kvina 10, sesa 8, sepa 6, oka 4, naŭa 2 kaj deka 1. La jarĉampiono estas la piloto (aŭ por la konstruista ĉampionado, la teamo) kun plej da poentoj.

Malgraŭ ĝia stato kiel la pinto de aŭtosporto laŭ buĝetoj kaj pilota lerto, oni ofte akuzas ke Formulo-Unu estas neekcita kompare kun malpli prestiĝaj kategorioj. La malsamoj de pilotaj kapabloj kutime negravas pro la relativaj rapidoj en la malsamaj konstruistoj, kaj pasado sur la kurejo maloftas pro la aerodinamiko; sekvantajn aŭtojn malbone efikas la fronta aŭto (tial do pasi estas tre riske kaj preskaŭ neniam okazas, krom se la sekvanta aŭto estas multe pli rapida ol la fronta).

Formulo Unu estas iomete pli obskura en Usono kompare kun ties preskaŭ tute enlandaj eksterarad-aŭtaj serioj (nun ekzistas du grandaj serioj, IRL kaj CART) kaj NASCAR, tamen laŭ buĝeto kaj tutmonda televida spektantaro, ĝi pli grandas ol ambaŭ. Taksoj pri la buĝeto por Ferrari dum 1999 estis ĉirkaŭ 240 milionoj da usonaj dolaroj, kaj eĉ Minardi, la plej malforta teamo, laŭdire elspezis 50 milionojn. Taksoj pri televida spektantaro estas po ĉirkaŭ 300 milionoj por ĉiu kurado.

Ĉampionoj |

Kurojn la ŝtatoj verdaj gastigas, la malhelgrizaj gastigis

En 1950, mond-ĉampionada Formulo Unu kreiĝis por pilotoj. En 1958, oni starigis ĉampionadon ankaŭ por konstruistoj.

Sezono	ĉampiono	Teamo de ĉampiono (aŭto—motoro)	Pokalo de konstruistoj (aŭto—motoro)
1950	Giuseppe Farina	Alfa Romeo	ne ekzistis
1951	Juan Manuel Fangio	Alfa Romeo	ne ekzistis
1952	Alberto Ascari	Ferrari	ne ekzistis
1953	Alberto Ascari	Ferrari	ne ekzistis
1954	Juan Manuel Fangio	Maserati Mercedes	ne ekzistis
1955	Juan Manuel Fangio	Mercedes	ne ekzistis
1956	Juan Manuel Fangio	Ferrari	ne ekzistis
1957	Juan Manuel Fangio	Maserati	ne ekzistis
1958	Mike Hawthorn	Ferrari	Vanwall
1959	Jack Brabham	Cooper—Climax	Cooper—Climax
1960	Jack Brabham	Cooper—Climax	Cooper—Climax
1961	Phil Hill	Ferrari	Ferrari
1962	Graham Hill	BRM	BRM
1963	Jim Clark	Lotus—Climax	Lotus—Climax
1964	John Surtees	Ferrari	Ferrari
1965	Jim Clark	Lotus—Climax	Lotus—Climax
1966	Jack Brabham	Brabham—Repco	Brabham—Repco
1967	Denny Hulme	Brabham—Repco	Brabham—Repco
1968	Graham Hill	Lotus—Ford	Lotus—Ford
1969	Jackie Stewart	Matra—Ford	Matra—Ford
1970	Jochen Rindt	Lotus—Ford	Lotus—Ford
1971	Jackie Stewart	Tyrrell—Ford	Tyrrell—Ford
1972	Emerson Fittipaldi	Lotus—Ford	Lotus—Ford
1973	Jackie Stewart	Tyrrell—Ford	Lotus—Ford
1974	Emerson Fittipaldi	McLaren—Ford	McLaren—Ford
1975	Niki Lauda	Ferrari	Ferrari
1976	James Hunt	McLaren—Ford	Ferrari
1977	Niki Lauda	Ferrari	Ferrari
1978	Mario Andretti	Lotus—Ford	Lotus—Ford
1979	Jody Scheckter	Ferrari	Ferrari
1980	Alan Jones	Williams—Ford	Williams—Ford
1981	Nelson Piquet	Brabham—Ford	Williams—Ford
1982	Keke Rosberg	Williams—Ford	Ferrari
1983	Nelson Piquet	Brabham—Ford	Ferrari
1984	Niki Lauda	McLaren—TAG-Porsche	McLaren—TAG-Porsche
1985	Alain Prost	McLaren—TAG-Porsche	McLaren—TAG-Porsche
1986	Alain Prost	McLaren—TAG-Porsche	Williams—Honda
1987	Nelson Piquet	Williams—Honda	Williams—Honda
1988	Ayrton Senna	McLaren—Honda	McLaren—Honda
1989	Alain Prost	McLaren—Honda	McLaren—Honda
1990	Ayrton Senna	McLaren—Honda	McLaren—Honda
1991	Ayrton Senna	McLaren—Honda	McLaren—Honda
1992	Nigel Mansell	Williams—Renault	Williams—Renault
1993	Alain Prost	Williams—Renault	Williams—Renault
1994	Michael Schumacher	Benetton—Ford	Williams—Renault
1995	Michael Schumacher	Benetton—Renault	Benetton—Renault
1996	Damon Hill	Williams—Renault	Williams—Renault
1997	Jacques Villeneuve	Williams—Renault	Williams—Renault
1998	Mika Häkkinen	McLaren—Mercedes	McLaren—Mercedes
1999	Mika Häkkinen	McLaren—Mercedes	Ferrari
2000	Michael Schumacher	Ferrari	Ferrari
2001	Michael Schumacher	Ferrari	Ferrari
2002	Michael Schumacher	Ferrari	Ferrari
2003	Michael Schumacher	Ferrari	Ferrari
2004	Michael Schumacher	Ferrari	Ferrari
2005	Fernando Alonso	Renault	Renault
2006	Fernando Alonso	Renault	Renault
2007	Kimi Räikkönen	Ferrari	Ferrari
2008	Lewis Hamilton	McLaren—Mercedes	Ferrari
2009	Jenson Button	Brawn GP—Mercedes	Brawn GP—Mercedes
2010	Sebastian Vettel	Red Bull—Renault	Red Bull—Renault
2011	Sebastian Vettel	Red Bull—Renault	Red Bull—Renault
2012	Sebastian Vettel	Red Bull—Renault	Red Bull—Renault
2013	Sebastian Vettel	Red Bull—Renault	Red Bull—Renault
2014	Lewis Hamilton	Mercedes	Mercedes
2015	Lewis Hamilton	Mercedes	Mercedes
2016	Nico Rosberg	Mercedes	Mercedes
2017	Lewis Hamilton	Mercedes	Mercedes
2018	Lewis Hamilton	Mercedes	Mercedes

Kurejoj |

Ĉiuj subaj kurejoj gastigis eventon de Formulo-Unu inter 1950 kaj nun:

• A1-Ringo


• AVUS


• Adelaide Street Circuit


• Ain-Diab Circuit


• Autodromo Enzo e Dino Ferrari


• Autodromo Nazionale di Monza


• Autódromo Hermanos Rodríguez


• Autódromo Internacional Nelson Piquet


• Autódromo José Carlos Pace


• Autódromo Juan y Oscar Alfredo Gálvez


• Autódromo do Estoril


• Bahrain International Circuit


• Brands Hatch


• Circuit de Nevers Magny-Cours


• Circuit Gilles Villeneuve


• Circuit Paul Ricard


• Circuito da Boavista


• Circuito de Jerez


• Circuito del Jarama


• Cirkvito de Aintree


• Cirkvito de Bremgarten


• Cirkvito de Clermont-Ferrand


• Cirkvito de Katalunio


• Cirkvito de Manso (Bugatti)


• Cirkvito de Monsanto


• Cirkvito de Mont-Tremblant


• Cirkvito de Montjuïc


• Cirkvito de Okayama


• Cirkvito de Pedralbes


• Cirkvito de Pescara


• Cirkvito de Spa-Francorchamps


• Cirkvito de Suzuka


• Cirkvito de Zandvoort


• Cirkvito de Zolder


• Detroit Street Circuit


• Donington Park


• Dijon-Prenois


• Fuji Speedway


• Hockenheimring


• Hungaroring


• Indianapolis Motor Speedway


• Istanbul Park


• Jaypee Group Circuit


• Korean International Circuit


• Kurejo de Zeltweg


• Kyalami


• Marina Bay Street Circuit


• Melbourne Grand Prix Circuit


• Nivelles-Baulers


• Nürburgring


• Phoenix Street Circuit


• Prince George Circuit


• Riverside International Raceway


• Reims-Gueŭ


• Rondo de Montekarlo


• Rouen-Les-Essarts


• Scandinavian Raceway


• Sebring International Raceway


• Sepang International Circuit


• Silverstone Circuit


• Shangai International Circuit


• Valencia Street Circuit


• Watkins Glen International


• Yas Marina Circuit

Vidu ankaŭ |

• Statistikoj de Formulo Unu

Eksteraj ligiloj |

• 
  Reklamo kaj F1 [Esperante]


• 
  Formula1.com - Oficiala retloko por Formulo Unu [Angle]


• 
  FORIX.com - Plena listo de statistikoj de Formulo Unu


• 
  Funo! - Tekstoj, nombroj, bildoj kaj statistikoj pri la Formulo 1 [Esperante]


• 
  wikif1.org - Franca F1-a vikio